भारताच्या सर्वात गरीब राज्याला ‘जंगलराज’मधून विकासमार्गावर कसं आणलं? नितीश कुमारांच्या नेतृत्वातील बिहारचा मोठा बदल

बिहार—ज्याला कधीकाळी भारताचे सर्वात गरीब आणि सर्वात मागास राज्य म्हणून ओळखले जात होते—ते गेल्या दोन दशकांत मोठ्या परिवर्तनातून गेले आहे. एकेकाळी गुन्हेगारी, अपहरण, खंडणी, भ्रष्टाचार आणि जंगलराज यांसाठी कुप्रसिद्ध असलेले हे राज्य मुख्यमंत्री नितीश कुमार यांच्या नेतृत्वाखाली हळूहळू विकासाच्या मार्गावर आले. बिहारचा हा बदल देशभर चर्चेचा विषय ठरला आहे.

 जंगलराज ते सुशासन—बदलाची सुरुवात

1990 च्या दशकात आणि 2000 च्या सुरुवातीपर्यंत बिहारचे नाव येताच लोकांच्या डोळ्यासमोर येत असे—

• रस्त्यावर उघडपणे होणारी गुंडागिरी

• अपहरण उद्योग

• शस्त्रबळावर चालणारे स्थानिक वर्चस्व

• रात्री बाहेर पडण्याची भीती

• पोलिस प्रशासनाचे निष्क्रिय स्वरूप

या सर्व प्रतिमेमुळे बिहारमधल्या गुंतवणुकीवर, रोजगारावर आणि शिक्षणावर गंभीर परिणाम झाला होता.

पण 2005 नंतर चित्र हळूहळू बदलायला लागले.

 कायदा-सुव्यवस्थेतील सुधारणा—मोठा टर्निंग पॉईंट

नितीश कुमारांनी राज्यात सुशासन हा शब्द वापरताच पहिली मोहीम होती गुन्हेगारी कमी करणे आणि कायदा-सुव्यवस्था सुधारणे.
राज्यात—

• वेगाने चार्जशीट दाखल करण्याची प्रणाली

• फास्ट-ट्रॅक कोर्ट्स

• पोलीस प्रशासनाचे आधुनिकीकरण

• गुन्हेगारीवर शून्य सहनशीलता

• रात्रीच्या गस्तीत वाढ

• गुंडांच्या मालमत्तेवर जप्ती

यामुळे अपहरण आणि दरोडे यांसारखे गंभीर गुन्हे मोठ्या प्रमाणात कमी झाले. राज्यातील नागरिकांनी “बिहार बदलू शकतो” असा विश्वास प्रथमच ठेवला.

 पायाभूत सुविधा—रस्ते, पूल, आणि ग्रामीण कनेक्टिव्हिटीचा नवा अध्याय

बिहारचा विकास थांबण्यामागे एक प्रमुख कारण होते पायाभूत सुविधांची वाईट अवस्था. नितीश सरकारने—

• हजारो किलोमीटर ग्रामीण रस्ते निर्माण

• Ganga Setu, बायपास, फ्लायओव्हर्स, पुलांचा विस्तार

• वीजपुरवठ्यात मोठी वाढ

• प्रत्येक गावात वीज पोहोचवण्याचे लक्ष्य पूर्ण

यामुळे ग्रामीण भागाला शहरांशी जोडले गेले आणि व्यवसाय-व्यापाराला गती मिळाली.

 शिक्षण क्षेत्रात क्रांती — मुलींच्या प्रगतीला नवे पंख

‘जंगलराज’च्या काळात बिहारचे शैक्षणिक निर्देशांक अत्यंत खालचे होते.
नितीश सरकारने—

• मुलींना सायकल योजना

• पोशाख योजना

• माध्यमिक शिक्षणात मोठी गुंतवणूक

• शिक्षकांची भरती

• शाळांची दुरुस्ती व इमारतींची वाढ

या उपक्रमांमुळे मुलींचे शाळेत जाण्याचे प्रमाण दुप्पट झाले. बिहार देशातील सर्वाधिक मुली शिकणाऱ्या राज्यांपैकी एक बनले.

 आरोग्य क्षेत्राचा कायापालट

बिहारमधील प्राथमिक आरोग्य केंद्रांची अवस्था भयानक होती. पण नितीश सरकारने—

• ANM केंद्रे सक्रिय केली

• डॉक्टर व नर्सची उपलब्धता वाढवली

• मोफत औषध योजना सुरू केली

• ग्रामीण आरोग्य सुविधा बळकट केल्या

यामुळे जवळपास हरवलेली सार्वजनिक आरोग्य यंत्रणा पुन्हा उभी राहिली.

 आर्थिक सुधारणा — गुंतवणुकीसाठी अनुकूल वातावरण

“जंगलराज”च्या काळात कोणीही बिहारमध्ये गुंतवणूक करण्यास तयार नव्हते. पण सुधारलेल्या कायदा-सुव्यवस्थेमुळे उद्योग आणि व्यवसायांनी राज्यात प्रवेश करायला सुरुवात केली.

• अन्नप्रक्रिया उद्योग

• वस्त्रोद्योग

• बांधकाम क्षेत्र

• सेवा क्षेत्र
  या क्षेत्रांत गुंतवणूक वाढली.

 ग्रामीण विकास — पंचायत आणि स्थानिक नेतृत्वाला बळकटी

पंचायतीराज व्यवस्थेमध्ये महिलांना 50% आरक्षण देणे हे नितीश सरकारचे मोठे पाऊल होते. त्यामुळे हजारो महिला नेतृत्वात आल्या आणि गावांच्या विकासात थेट सहभागी झाल्या.

 ‘जंगलराज’ची छाप पुसून टाकण्याचा सातत्यपूर्ण प्रयत्न

बिहारला बदलण्यासाठी नितीश कुमारांनी सलग अनेक वर्षे स्थिर, सातत्यपूर्ण आणि कठोर प्रशासन दिले.
त्यांचा मुख्य फोकस—

• भ्रष्टाचाराविरोधातील मोहीम

• पारदर्शक शासन

• सर्वसामान्यांचा सहभाग

• सामाजिक सलोखा

बिहारच्या बदलामध्ये निर्णायक ठरला.

 निष्कर्ष — बिहार आजही आव्हानांसमोर, पण बदल नाकारता येणार नाही

बिहारने अजूनही अनेक क्षेत्रात सुधारणा करायच्या आहेत, पण हेही खरं आहे की राज्याला जंगलराजमधून सुशासनाकडे नेण्यात नितीश कुमारांचे योगदान महत्त्वाचे आहे.
कधीकाळी भयावह प्रतिमेने त्रस्त असलेले राज्य आज विकास, शिक्षण, सामाजिक बदल आणि सुरक्षा याबाबत नवीन दिशेने आगेकूच करत आहे.