नवी दिल्ली : दलित समाजाच्या हक्कांसाठी बुलंद आवाज उठवणाऱ्या मायावती यांच्या आयुष्यातील एक प्रसंग आजही प्रेरणादायी मानला जातो. दिल्लीतील इंदरपुरी भागातील एका लहानशा घरातून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास उत्तर प्रदेशच्या मुख्यमंत्रीपदापर्यंत पोहोचेल, याची कुणालाही कल्पना नव्हती. पण डिसेंबर १९७७ मधील एका थंड रात्री घडलेल्या घटनेने त्यांच्या आयुष्याची दिशा बदलली.
रात्री अकराच्या सुमारास प्रभुदास यांच्या घराची कुंडी वाजली. दार उघडताच समोर उभे होते – साध्या, जुनाट कपड्यातील, गळ्यात मफलर गुंडाळलेले आणि चेहऱ्यावर तीव्र आत्मविश्वास असलेले कांशीराम. त्यांनी स्वतःची ओळख “बामसेफचा अध्यक्ष” अशी करून प्रभुदास यांना सांगितले की, “तुमच्या मुलीला पुण्यात भाषणासाठी आमंत्रित करायला आलो आहे.” हीच ती भेट, जिने मायावतींच्या आयुष्याला कलाटणी दिली.
त्याच्या आदल्या दिवशीच दिल्लीतील कॉन्स्टिट्यूशन क्लबमध्ये २१ वर्षीय मायावतींनी तत्कालीन आरोग्यमंत्री राज नारायण यांच्या भाषणाला तीव्र प्रत्युत्तर दिले होते. राज नारायण वारंवार दलितांना ‘हरिजन’ म्हणत होते. हे ऐकताच मायावती मंचावर उभ्या राहिल्या आणि ठाम आवाजात म्हणाल्या, “आपण आम्हाला ‘हरिजन’ म्हणत अपमान करत आहात!”
ही निर्भीडता, हा स्वाभिमान आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची जिद्द पाहून कांशीराम भारावून गेले. त्यांना त्या तरुण मुलीत भविष्याची मोठी नेतृत्त्वशक्ती दिसली. आयएएस होण्याचे स्वप्न पाहणारी मायावती पुढे जाऊन उत्तर प्रदेशच्या चार वेळा मुख्यमंत्री झाल्या. लाखो कार्यकर्त्यांसाठी त्या ‘बहनजी’ ठरल्या.
हा प्रसंग केवळ एका भाषणाचा नव्हता, तर तो दलित समाजाच्या आत्मसन्मानाचा उद्गार होता. मायावतींच्या त्या एका वाक्याने राजकारणातील अनेक समीकरणे बदलली आणि देशाला एक कणखर, निर्भीड नेतृत्त्व मिळाले. आज त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त हा किस्सा पुन्हा एकदा आठवण करून देतो की, इतिहास घडवणारे क्षण अनेकदा धाडसाच्या एका वाक्यात लपलेले असतात.
